خبررسانی یعنی اطلاع دادن یک اتفاق یا موضوعی که درصدی از افراد جامعه طالب شنیدن آن هستند. خبر باعث افزایش آگاهی میشود و میتواند موجب خوشحالی، ناراحتی یا نگرانی شنونده شود. در دنیای امروز که آدمها تشنه شنیدن اخبار و اطلاعات بیشترند، خبرگزاریها و بنگاههای خبری متعددی در سراسر دنیا این وظیفه را به عهده گرفتهاند و ما را در معرض بمباران کلمات و جملاتی تحت عنوان خبر قرار دادهاند.
ولی روانپزشکان و روانشناسان معتقدند که هر خبری تاثیر خاصی بر سلامت ما میگذارد و ما برای خبررسانی صحیح باید از تاثیر اخبار بر سلامت روان خودمان و سایر همنوعانمان آگاه باشیم. گفتگوی ما با دکتر پرویز مظاهری، دبیر علمی انجمن روانپزشکان ایران، در همین زمینه شکل گرفته است...
▪ جایگاه روانشناختی خبر در زندگی آدمها چیست؟
ـ واقعیت این است که انسان در این عصر نمیتواند بدون وجود خبر زندگی کند زیرا در عصر ارتباطات زندگی میکند و به ندرت افرادی پیدا میشوند که توجهی به اخبار نداشته باشند (آن هم از نوع امروزی که از طریق رادیو و تلویزیون پخش میشود و یا در روزنامه درج میشود.) عدم اطلاع از دنیای اطراف موجب بی تفاوتی و بی انگیزگی و مهمتر از همه، باعث اختلال در پیشرفت میشود. خبر به انسانها نوعی هویت اعطا میکند تا بر اساس آن برای آینده خود برنامهریزی کنند.
▪ یعنی شما معتقدید که پیگیری اخبار موجب ارتقای شخصیت و منش ما میشود؟
ـ لزوما خیر؛ ولی گاهی نیز ممکن است موجب پسرفت و افت و بروز علایم منفی در انسان شود. باید توجه داشت که اغلب افراد، اخبار را انتخاب کرده و سپس به آن دقت میکنند. مثلا عدهای به اخبار ورزشی، درصدی با شنیدن خبر سیاسی، بعضی افراد به شنیدن اخبار حوادث یا اجتماعی علاقه دارند. همانگونه که بعضی با شنیدن خبر احساس آرامش یا شادی میکنند، عدهای نیز مضطرب و یا غمگین میشوند. بشر گنجایش یادگیری را به ارث میبرد ولی تمام رفتارهای او به غیر از رفتارهای انعکاسی ساده بر اساس یادگیری است.

او دایما در حال تطبیق و سازش با محیط خویش است و هرگونه اقدام برای سازش با یک خبر به منزله تغییر رفتارهای جمعی و آموختن رفتارهای جدید است. هنگامی که رفتار به خصوص نتیجه لذتبخش داشته باشد، آن رفتار ثبات مییابد و هرگاه رفتاری با نتیجه آزاردهنده توام باشد، آن رفتار ضعیف میشود. به راحتی میتوان نتیجه گرفت که تاثیر اخبار مختلف روی افراد با شخصیتهای مختلف و در جایگاههای متفاوت با یکدیگر فرق دارد.
▪ آیا نحوه بیان و نوشتن یک خبر میتواند در تاثیر آن بر شنونده یا خواننده موثر باشد؟
ـ پاسخ مثبت است. حالتهای عاطفی بیان کننده خبر نقش مهمی در تاثیر خبر دارد. حتی حرکات چشمها و لبها و کاهش یا افزایش تونیسیته صدا در جذب مخاطب و تاثیر آن اثر زیادی دارد. در اخبار نوشتاری نیز محل قرار گرفتن خبر، درشت یا ریز بودن، رنگی یا سیاه سفید بودن، تاثیرهای روانشناختی خاص خود را در خواننده خواهد داشت. استفاده از عباراتی همچون «خبر فوری»، «آخرین خبر» و یا «توجه فرمایید» میتواند موجب افزایش انگیزش فرد برای توجه و دقت بیشتر شده و گاهی نیز موجب افزایش تحریک پذیری و یا غلیان احساسات وی میشود.

▪ چه نوع اخباری تاثیر منفی و مخرب بر سلامت روانی مخاطب میگذارد؟
ـ اخبار حوادث، خصوصا زمانی که با الفاظ و کلمات تحریک کننده بیان شود و یک حادثه تلخ را با جزییات بیان نماید، موجب آزردگی روانی شنونده یا خواننده میشود. همچنین زمانی که بعضی خبرها سهوا یا عمدا به وضوح تغییر داده شوند یا حذف شوند، به دلیل اینکه بسیاری از مخاطبان، این امر را توهین به شعور خود تلقی میکنند، این امر میتواند موجبات خشم و بی اعتمادی را فراهم آورد. البته این را هم بگویم که در تمامی کشورهای دنیا، احزاب و سازمانها و یا دولتها اخبار را با صلاحدید منافعی بیان میکنند و این موجب جستجوی بیشتر افراد برای کسب روایتهای دیگر از یک خبر میشود.
▪ چه نوع اخباری موجبات شادی و آرامش و رضایتخاطر مخاطب را فراهم میآورد؟
ـ اخبار علمی، ورزشی و تا حدودی اجتماعی که کمتر مورد تغییر واقع میشوند، طرفداران بیشتری دارند و به دلیل افزایش آگاهی مخاطب موجب احساس رضایت وی میشود و اگر آرامش خاطر وی را افزایش ندهد، اختلالی نیز در آن ایجاد نمیکند. گاهی نیز بعضی اخبار موجب شادی افراد جامعه میشود از قبیل خبر پایان جنگ، خبر ارزانی و فراوانی کالاها، خبر برنده شدن در مسابقات و اخباری که زمینه های طنز درآن به چشم میخورد.
▪ ممکن است در مورد روانشناسی شایعه که به هر حال، آن هم نوعی خبر محسوب میشود، توضیحی بدهید؟
ـ شایعه نوعی خبر است که منشا واقعی و منطقی ندارد و توسط فرد یا افرادی و جهت نیل به مقصودی بیان میشود و یا هدفی را دنبال میکند. نحوه بیان شایعه و فرد گوینده یا نویسنده و فرد یا موضوعی که شایعه در مورد آن است، از عوامل تاثیرگذار شایعه میباشند. شایعات عمدتا سیاسی، ورزشی و یا هنری و در مورد افراد مطرح و مشهور هستند و بیان کننده شایعه نیز به قصد بهرهبرداری و با نیت شخصی اقدام به پخش آن مینماید و گاهی نیز موجب هتک آبرو و از هم پاشیدن شدن یک خانواده، یک حزب و یا یک حکومت میشود. امروزه ثابت شده است که اگر اخبار، صحیح و سریع در اختیار مردم گذاشته شود، حربه شایعه کمرنگتر میشود. مثلا زمانی که مبلغ قرارداد یک مربی مشهور فوتبال اعلام نمیشود و یا زمانی که خوانندگان یک روزنامه یا مجله و یا شنوندگان یک برنامه رادیویی یا بینندگان یک برنامه تلویزیونی از جزییات زندگی قهرمان یا هنرپیشه مورد علاقه خود خبر ندارند و یا زمانی که اخبار واقعی را در مورد برخی از سازمانها بیان نمیشود، طبیعتا زمینه برای فعالیت شایعه سازان فراهم میشود و مردم هم به حرفهای آنها بیش از پیش اقبال میکنند.

نویسنده : دکتر مجید سلطانی